Naar aanleiding van mijn posts en blogs krijg ik regelmatig vragen over begrippen als transcendentie, immanentie, theïsme, panentheïsme en pantheïsme.
Hoe verhouden deze begrippen zich tot elkaar? En welke plaats hebben ze binnen mijn visie op bewustzijn en het Koninkrijk van God?
Voor mij hangt de manier waarop wij over God spreken nauw samen met de staat van bewustzijn van waaruit wij de werkelijkheid waarnemen.
Ik zie bewustzijn daarbij niet als drie strikt van elkaar gescheiden stadia. Het gaat eerder om een beweging waarin drie bewustzijnstoestanden te onderscheiden zijn:
verduisterd bewustzijn – Christus-bewustzijn – Godsbewustzijn.
Dit model helpt mij om verschillende Bijbelse beelden met elkaar in verband te brengen, zoals duisternis en Licht en de voorhof, het heilige en het heilige der heiligen.
Drie bewustzijnstoestanden
Het verduisterde bewustzijn wordt gekenmerkt door de ervaring van afgescheidenheid. God, mens en schepping worden vooral als afzonderlijke werkelijkheden ervaren. De voorhof van de tempel kan hiervoor als beeld dienen.
Het Christus-bewustzijn ontstaat wanneer het Christus-Licht in ons bewustzijn doorbreekt. We worden ons bewust van Christus in ons en onze geestelijke ogen gaan open voor de werkelijkheid van Gods Koninkrijk, dat hier en nu volledig aanwezig is. Het heilige van de tempel kan hiervoor als beeld dienen.
Het Godsbewustzijn behoort tot de uiteindelijke voltooiing: de werkelijkheid waarin iedere verduistering verdwenen zal zijn en God alles in allen is. Het heilige der heiligen kan hiervoor als beeld dienen.
Deze drie toestanden zijn geen vaste hokjes waarin mensen eenvoudig kunnen worden ingedeeld. Ze beschrijven een beweging van bewustwording: van ervaren afgescheidenheid naar het Christus-Licht en uiteindelijk naar de volkomen werkelijkheid waarin God alles in allen zal zijn.
Hieronder een schematische voorstelling van de drie bewustzijnslagen.
Transcendentie en immanentie
Twee belangrijke begrippen bij het spreken over God zijn transcendentie en immanentie.
Transcendentie benadrukt dat God de schepping overstijgt. God kan niet worden gereduceerd tot wat wij zien, kennen of begrijpen.
Immanentie benadrukt Gods aanwezigheid in de schepping. De schepping bestaat niet los van God, maar wordt voortdurend door Zijn Leven gedragen.
Beide begrippen proberen iets te zeggen over dezelfde werkelijkheid.
De vraag is daarom niet eenvoudig of God buiten of binnen de schepping is.
Vanuit mijn perspectief overstijgt God alles en is Hij tegelijkertijd in alles aanwezig.
Hoe wij die verhouding ervaren, hangt mede samen met het bewustzijn van waaruit wij kijken.
Verduisterd bewustzijn en theïsme
Vanuit verduisterd bewustzijn kan God vooral als tegenover ons worden ervaren.
God is daar en wij zijn hier.
De nadruk ligt op onderscheid en afstand. Deze ervaring vertoont verwantschap met een sterk transcendent theïstisch godsbeeld, waarin God en schepping duidelijk van elkaar worden onderscheiden.
Daarmee bedoel ik niet dat theïsme en verduisterd bewustzijn hetzelfde zijn.
Theïsme is een filosofische en theologische manier om over God te spreken. Verduisterd bewustzijn beschrijft binnen mijn model een manier waarop de werkelijkheid wordt ervaren.
Er bestaat wel een raakvlak: wanneer ons bewustzijn wordt bepaald door de ervaring van afgescheidenheid, ligt het voor de hand dat wij God voornamelijk als een werkelijkheid tegenover ons ervaren.
Het mysterie waar Paulus over spreekt, opent een ruimer perspectief:
“Christus in u, de hoop op de heerlijkheid.”
(Kolossenzen 1:27)
God blijkt niet alleen Degene te zijn die ons overstijgt. Zijn Leven is ook in ons aanwezig.
Christus-bewustzijn en panentheïsme
Wanneer we ons door de Geest bewust worden van Christus in ons, verandert onze manier van kijken.
We gaan herkennen dat ons bestaan niet losstaat van God.
God blijft transcendent — Hij overstijgt alles — maar tegelijkertijd wordt Zijn immanentie zichtbaar: alles bestaat in God en Gods Geest is werkzaam in de hele schepping.
Hier ontstaat een sterke verwantschap met panentheïsme.
Panentheïsme betekent letterlijk: alles in God.
God en schepping vallen daarbij niet eenvoudigweg samen. God omvat en doordringt de werkelijkheid en overstijgt haar tegelijkertijd.
Deze taal sluit nauw aan bij wat ik met Christus-bewustzijn bedoel.
Onze geestelijke ogen gaan open voor Christus in ons en voor het Christus-Licht dat de hele werkelijkheid draagt. We leren leven vanuit onze Christus-identiteit en herkennen steeds meer dat de schepping niet los van God bestaat.
De hele werkelijkheid wordt zo ervaren als Christus-werkelijkheid.
Christus-bewustzijn opent onze ogen voor de werkelijkheid van Gods Koninkrijk die hier en nu volledig aanwezig is.
Godsbewustzijn en pantheïstische taal
Maar Christus-bewustzijn is binnen dit model niet de uiteindelijke voltooiing.
Paulus wijst naar een werkelijkheid waarin uiteindelijk:
“God alles in allen zal zijn.”
(1 Korintiërs 15:28)
Die werkelijkheid noem ik Godsbewustzijn.
Het behoort tot de toekomende aeon: de uiteindelijke voltooiing waarin iedere verduistering verdwenen is en de eenheid met God volkomen bewust wordt ervaren.
Hier raakt mijn taal aan wat in het pantheïsme wordt uitgedrukt: de eenheid van God en alles wat bestaat.
Toch gebruik ik pantheïsme hier niet als een volledig filosofisch systeem en evenmin om te zeggen dat God eenvoudigweg gelijkgesteld kan worden aan de zichtbare schepping.
Ik gebruik het als taal voor een ervaring waarin geen ontologische afgescheidenheid meer wordt ervaren en waarin de werkelijkheid van God alles in allen volledig bewust wordt beleefd.
De veelheid van de schepping verdwijnt daarmee niet.
Ook onze onderlinge ontmoeting verdwijnt niet.
We blijven unieke mensen en levende uitdrukkingen van het goddelijke Leven, maar zonder de verduistering die ons doet ervaren alsof wij los van God en van elkaar bestaan.
Niet de werkelijkheid verandert, maar ons bewustzijn
Theïsme, panentheïsme en pantheïsme kunnen zo worden gezien als verschillende manieren om de verhouding tussen God, mens en schepping onder woorden te brengen.
Binnen het bewustzijnsmodel van deze blog vertonen ze ieder een bepaalde verwantschap met de drie beschreven bewustzijnstoestanden, zonder daarmee volledig samen te vallen.
Verduisterd bewustzijn vertoont verwantschap met een sterk transcendent theïstisch ervaren van God.
Christus-bewustzijn vertoont sterke overeenkomsten met panentheïstische taal: alles bestaat in God en God is in alles aanwezig, terwijl God de schepping tegelijkertijd overstijgt.
Godsbewustzijn raakt aan pantheïstische taal over de volkomen eenheid van God en werkelijkheid, maar wordt binnen mijn visie bepaald door Paulus’ woorden: God alles in allen.
De werkelijkheid zelf verandert daarmee niet voortdurend.
Wat verandert, is het bewustzijn van waaruit wij haar waarnemen.
De tempel als beeld
De tempel biedt een krachtig beeld voor deze beweging.
De voorhof verbeeldt het verduisterde bewustzijn: de mens leeft voornamelijk vanuit wat zichtbaar en natuurlijk waarneembaar is en ervaart God vooral als tegenover zich.
Het heilige verbeeldt het Christus-bewustzijn: het Christus-Licht gaat op en wij worden ons bewust van Christus in ons. Onze geestelijke ogen gaan open voor de werkelijkheid van Gods Koninkrijk.
Het heilige der heiligen verwijst naar de uiteindelijke voltooiing in het Godsbewustzijn: de werkelijkheid waarin iedere verduistering verdwenen is en God alles in allen zal zijn.
Het gaat daarbij niet om drie fysieke plaatsen, maar om een beeld van bewustwording en voltooiing.
En hoe zit het dan met de komst van Christus?
Binnen deze visie krijgen ook de Bijbelse teksten over de komst van Christus een bijzondere betekenis.
Paulus verbindt de verwachting van de schepping nadrukkelijk met het openbaar worden van de kinderen van God:
“Met reikhalzend verlangen immers verwacht de schepping het openbaar worden van de kinderen van God.”
(Romeinen 8:19)
Daarmee komt de nadruk te liggen op een beweging waarin het Christus-Leven steeds meer zichtbaar wordt in en door mensen.
Jezus zegt:
“Zolang Ik in de wereld ben, ben Ik het Licht der wereld.”
(Johannes 9:5)
Tegelijk zegt hij tegen zijn leerlingen:
“U bent het licht van de wereld.”
(Mattheüs 5:14)
In Jezus van Nazareth werd het Christus-Licht op unieke wijze zichtbaar. Hetzelfde Christus-Leven woont ook in ons en wil in en door ons zichtbaar worden.
De verwachting van de voltooiing hoeft daarom niet los te staan van wat hier en nu in mensen gebeurt.
Waar wij ontwaken tot Christus-bewustzijn, worden wij ons bewust van Christus in ons en leren wij als kinderen van God zichtbaar te worden midden in de schepping.
Van Christus-bewustzijn naar heerlijkheid
De uiteindelijke voltooiing overstijgt echter onze individuele bewustwording.
Paulus spreekt over een schepping die uitziet naar bevrijding uit de vergankelijkheid en over een verandering waarin het sterfelijke onsterfelijkheid aandoet.
Vanuit dit perspectief versta ik de uiteindelijke verheerlijking niet primair als een individuele ontsnapping uit de aarde, maar als een collectieve en kosmische transformatie waarin ook de schepping wordt bevrijd.
Het Christus-bewustzijn dat hier en nu in mensen ontwaakt, wijst vooruit naar die voltooiing.
Niet omdat het Koninkrijk van God nog afwezig is.
Het Koninkrijk is hier en nu volledig aanwezig.
Maar onze bewustwording en de zichtbare schepping hebben hun uiteindelijke bestemming nog niet bereikt.
De beweging gaat daarom van verduistering naar Licht, van vergankelijkheid naar onvergankelijkheid en uiteindelijk naar de werkelijkheid waarin:
God alles in allen zal zijn.
Daar vindt de beweging van bewustwording haar uiteindelijke voltooiing.
Reflectievragen
- Hoe ervaar jij de verhouding tussen Gods transcendentie en Zijn aanwezigheid in jou en de schepping?
- Wat gebeurt er in jou wanneer je Christus in jou niet alleen als geloofsbegrip, maar als levende werkelijkheid probeert te verstaan?
- In hoeverre herken jij momenten waarop je eenheid ervaart met God, andere mensen of de schepping — en wat doet dat met jouw manier van kijken?
Resoneert dit artikel bij je, of roept het vragen op?
Je bent van harte welkom om contact met ons op te nemen — we denken graag met je mee.
Samen bouwen aan bewustwording
Wil je helpen om deze boodschap verder te verspreiden? Met een vrijwillige bijdrage ondersteun je ons werk en maak je nieuwe artikelen mogelijk. Elke bijdrage, groot of klein, helpt ons enorm en wordt van harte gewaardeerd.
Wil je op de hoogte blijven van nieuwe artikelen?
Schrijf je dan hieronder in voor onze nieuwsbrief.