Een opmerking vooraf. In deze blog onderzoeken we een hypothese die niet noodzakelijk onze eigen visie weergeeft: de mogelijkheid dat Jezus de kruisiging lichamelijk heeft overleefd. De argumenten die we daarvoor bespreken, zijn bedoeld als uitnodiging tot onderzoek en vormen geen sluitend bewijs. De vraag raakt aan een van de meest fundamentele overtuigingen binnen het christelijk geloof. Juist daarom verdient zij het om zorgvuldig en open onderzocht te worden. Niet om het geloof onderuit te halen, maar om zowel de Bijbel als ons verstand serieus te nemen.
“Jezus zeide tot hem: Gij zult de Here, uw God, liefhebben met geheel uw hart en met geheel uw ziel en met geheel uw verstand.” (Matteüs 22:37)
God liefhebben met geheel ons verstand
God liefhebben met geheel ons verstand kan onder druk komen te staan wanneer het gaat over de opstanding van Jezus uit de dood. Verlossing komt niet via ons rationele denken tot stand. Maar dat betekent niet dat geloof gebaseerd moet zijn op overtuigingen waarbij het verstand eenvoudig buiten werking wordt gesteld.
God liefhebben met geheel ons verstand betekent dat we ook moeilijke vragen mogen stellen. Geloof hoeft niet bang te zijn voor onderzoek.
Dat geldt zeker voor de lichamelijke opstanding van Jezus. Voor veel christenen vormt deze het hart van hun geloof. Wie daar vragen bij stelt, raakt daarom gemakkelijk aan diepgewortelde overtuigingen. Toch blijft de vraag gerechtvaardigd: wat reikt de Bijbel zelf ons aan?
Paulus schrijft over Christus de gekruisigde:
“voor de Joden een struikelblok en voor de Grieken een dwaasheid.” (1 Korintiërs 1:23)
Die dwaasheid hoeft niet te betekenen dat geloof vraagt om het aannemen van iets wat rationeel onmogelijk is. In Christus de gekruisigde wordt Gods onvoorwaardelijke liefde en genade zichtbaar. Een God die niet handelt vanuit wraak en vergelding, maar vanuit liefde en genade, botste zowel met religieuze als culturele verwachtingen.
Kan iemand na de dood terugkeren in hetzelfde lichaam?
In het verhaal van de rijke man en Lazarus zegt Jezus:
“En bovendien is er tussen ons en u een grote kloof aangebracht, zodat zij die van hier naar u zouden willen gaan, dat niet kunnen en ook zij niet die vandaar naar ons zouden willen gaan.” (Lukas 16:26)
Ook Prediker gebruikt het beeld van een boom die blijft liggen waar hij gevallen is:
“Of een boom naar het zuiden valt of naar het noorden, op de plaats waar de boom valt, daar blijft hij liggen.” (Prediker 11:3)
Deze teksten nodigen uit om na te denken over de betekenis van dood en opstanding. Zou de opstanding uit de dood ook op een andere manier verstaan kunnen worden dan als de terugkeer van een biologisch gestorven lichaam tot leven? Zou het kunnen gaan om de opstandingskracht van Christus die de macht van dood en vergankelijkheid overwint en het sterfelijke lichaam transformeert tot onvergankelijkheid?
Profetieën over redding van de dood
In het Oude Testament vinden we verschillende teksten die kunnen worden gelezen als aanwijzingen dat Gods Gezalfde, de Messias, niet aan het verderf van de dood wordt prijsgegeven.
In Job 33 lezen we:
“om zijn ziel van de groeve te redden, zijn leven, dat het niet omkome door de spies. (…) dan zal Hij Zich zijner erbarmen en zeggen: Bevrijd hem, dat hij niet in de groeve dale, de losprijs heb Ik verkregen. Zijn lichaam wordt frisser dan in zijn jeugd, hij keert terug tot de dagen zijner jonkheid. (…) Hij heeft mijn ziel bevrijd van de gang naar de groeve, en mijn leven verlustigt zich in het licht. (…) zijn ziel terugbrengen van de groeve, zodat hij bestraald wordt door het levenslicht.” (Job 33:18, 24-25, 28, 30)
Ook Psalm 16 zegt:
“want Gij geeft mijn ziel niet prijs aan het dodenrijk, noch laat Gij uw gunstgenoot de groeve zien.” (Psalm 16:10)
En in Psalm 22 klinkt na het indringende gebed om redding:
“Gij hebt mij geantwoord! Ik zal uw naam aan mijn broeders verkondigen, in het midden der gemeente zal ik U lofzingen. (…) Want Hij heeft niet veracht noch versmaad de ellende van de ellendige, en zijn aangezicht niet voor hem verborgen, maar Hij heeft gehoord, toen hij tot Hem riep.” (Psalm 22:22-25)
Psalm 143 verwoordt hetzelfde verlangen:
“Antwoord mij haastelijk, HERE, mijn geest bezwijkt, verberg uw aangezicht niet voor mij, opdat ik niet worde als wie in de groeve neerdalen.” (Psalm 143:7)
Deze teksten spreken over redding uit doodsgevaar en het niet prijsgegeven worden aan de groeve. Binnen de hypothese die we onderzoeken, rijst de vraag of zulke uitspraken ook betrekking zouden kunnen hebben op iemand die door de opstandingskracht van Christus aan de lichamelijke dood ontsnapt, terwijl de macht van dood en vergankelijkheid wordt overwonnen.
Zijn vlees heeft geen ontbinding gezien
In Handelingen verbindt Petrus Psalm 16 rechtstreeks met Christus:
“Mannen broeders, men mag vrijuit tot u zeggen van de aartsvader David, dat hij en gestorven en begraven is, en zijn graf is bij ons tot op deze dag. Daar hij nu een profeet was en wist, dat God hem onder ede gezworen had een uit de vrucht zijner lendenen op zijn troon te doen zitten, heeft hij in de toekomst gezien en gesproken van de opstanding van de Christus, dat Hij niet aan het dodenrijk is overgelaten, noch zijn vlees ontbinding heeft gezien.” (Handelingen 2:29-31)
Petrus spreekt over de opstanding van Christus en benadrukt dat zijn vlees geen ontbinding heeft gezien. Een gestorven lichaam begint vrijwel onmiddellijk na het overlijden te ontbinden. Bij Lazarus, die vier dagen in het graf lag, wordt zelfs uitdrukkelijk vermeld dat zijn lichaam al rook (Johannes 11:39).
Zou het uitblijven van ontbinding ook kunnen samenhangen met de mogelijkheid dat Jezus biologisch niet gestorven was? En zou de opstanding van Christus dan de doorbraak van het onvergankelijke Leven kunnen aanduiden, waardoor zijn sterfelijke lichaam niet aan ontbinding werd prijsgegeven, maar tot verheerlijking kwam?
Ook de Hebreeënbrief bevat een opmerkelijke formulering:
“Tijdens zijn dagen in het vlees heeft Hij gebeden en smekingen onder sterk geroep en tranen geofferd aan Hem, die Hem van de dood kon redden, en Hij is verhoord uit zijn angst, en zo heeft Hij, hoewel Hij de Zoon was, de gehoorzaamheid geleerd uit hetgeen Hij heeft geleden, en toen Hij het einde had bereikt, is Hij voor allen, die Hem gehoorzamen, een oorzaak van eeuwig heil geworden.” (Hebreeën 5:7-9)
Net als in Psalm 22 wordt hier gesproken over Jezus die tot God roept en wordt verhoord. Zou deze verhoring kunnen betekenen dat Jezus daadwerkelijk van de lichamelijke dood werd gered doordat de opstandingskracht van Christus in hem doorbrak?
Daarmee zou zijn verhoring niet alleen betrekking hebben op het ontkomen aan de dood, maar op de overwinning van het Christus-Leven op de sterfelijke bestaanswijze zelf.
Abraham en Izak als voorafschaduwing
Ook het verhaal van Abraham en Izak is in dit verband veelzeggend. Abraham krijgt de opdracht zijn zoon te offeren en alles lijkt erop gericht dat Izak zal sterven. Maar op het beslissende moment gebeurt dat niet. Izak blijft leven en in zijn plaats sterft een ram.
Wanneer Izak als voorafschaduwing van Jezus wordt gezien, is het opvallend dat juist hij uiteindelijk niet sterft. De ram zou daarbij symbolisch kunnen worden verstaan als beeld van het vlees, de oude mens, die wél moet sterven.
Paulus schrijft:
“dit weten wij immers, dat onze oude mens medegekruisigd is, opdat aan het lichaam der zonde zijn kracht zou ontnomen worden en wij niet langer slaven der zonde zouden zijn.” (Romeinen 6:6)
Jezus werd als mens van vlees en bloed gekruisigd. Vanuit Paulus’ denken kunnen we de kruisiging ook verbinden met het sterven van het vlees: de verduisterde en sterfelijke bestaanswijze waaraan Jezus als mens deelhad en die Paulus verbindt met de oude mens.
Zoals in het verhaal van Abraham uiteindelijk niet Izak sterft, maar de ram, zo zou de vraag kunnen worden gesteld: is het mogelijk dat Jezus de kruisiging overleefde, terwijl de verduisterde en sterfelijke bestaanswijze haar beslissende einde vond?
Binnen deze symbolische lezing zou de voorafschaduwing een bijzondere betekenis krijgen: Izak blijft leven, terwijl de ram sterft. Zo zou het verhaal kunnen verwijzen naar een kruisiging waarin de oude bestaanswijze ten onder gaat en de opstandingskracht van Christus in Jezus doorbreekt.
De opmerkelijk korte kruisiging van Jezus
Ook het kruisigingsverhaal zelf bevat opmerkelijke details. Kruisiging was een buitengewoon wrede terechtstellingsmethode waarbij het stervensproces lang kon duren. Bij Jezus duurde de kruisiging volgens de evangeliën ongeveer zes uur. Zijn benen werden niet gebroken en zijn snelle overlijden verbaasde zelfs Pilatus.
“En het bevreemdde Pilatus, dat hij reeds gestorven zou zijn, en hij ontbood de hoofdman en vroeg hem, of hij reeds lang gestorven was.” (Markus 15:44)
Daarbij komen andere vragen. Wat zat er precies in de drank die Jezus vlak voor zijn vermeende sterven dronk? Zou die drank hem hebben kunnen verdoven? En hoe kon iemand die op het punt stond zijn laatste adem uit te blazen nog met luide stem roepen?
De evangeliën beschrijven hoe Jezus aan het kruis de geest gaf en hoe de Romeinse hoofdman zijn overlijden bevestigde. Maar zou het mogelijk zijn dat men hem daadwerkelijk voor dood hield, terwijl het Christus-Leven nog in hem aanwezig was?
Binnen deze hypothese zou juist op het moment dat de lichamelijke dood onafwendbaar leek, de opstandingskracht van Christus zijn doorgebroken. Het Christus-Leven werd niet door de macht van dood en vergankelijkheid overweldigd, maar overwon deze macht.
De doeken in het graf
Johannes vermeldt bovendien een opvallend detail over het lege graf. De zweetdoek die bij het hoofd van Jezus had gelegen, lag niet bij de andere linnen doeken, maar afzonderlijk en opgerold (Johannes 20:5-7).
Waarom vermeldt Johannes dit zo nadrukkelijk? Waarom lag juist deze doek afzonderlijk? Zou het denkbaar zijn dat de zweetdoek niet op de gebruikelijke manier om het hoofd was gewikkeld, omdat Jezus nog ademde?
De beschrijving roept daarmee vragen op over wat er in het graf precies gebeurde.
Mirre en aloë
Johannes is eveneens de enige evangelist die de grote hoeveelheid mirre en aloë vermeldt die Nicodemus meenam. Het ging volgens het evangelie om ongeveer honderd pond (Johannes 19:39).
Mirre en aloë waren niet alleen verbonden met de verzorging van een lichaam, maar stonden ook bekend vanwege hun geneeskrachtige toepassingen, onder andere bij wondverzorging en pijnbestrijding. Juist de grote hoeveelheid maakt daarom de vraag interessant waarvoor deze middelen precies zijn gebruikt.
Zouden ze mogelijk zijn toegepast om de zware verwondingen van Jezus te verzorgen en zijn pijn te verlichten?
Binnen deze hypothese krijgt die mogelijkheid bijzondere betekenis. De middelen zouden dan niet alleen onderdeel zijn geweest van de zorg rond zijn begrafenis, maar mogelijk ook van de verzorging van zijn zwaar verwonde lichaam.
Een opmerkelijke stem uit de Vroege Kerk
Van een geheel andere orde is een opmerkelijke passage bij Ireneüs. In Adversus haereses 2.22.5 schrijft hij over Jezus op een manier die suggereert dat hij een hogere leeftijd zou hebben bereikt dan doorgaans wordt aangenomen. Ireneüs beroept zich daarbij op een overlevering die hij met Johannes en andere getuigen verbindt.
Ook deze tekst roept historische vragen op. Hij laat zien dat in de Vroege Kerk niet ieder detail rond de leeftijd en levensloop van Jezus zo vanzelfsprekend vastlag als later vaak is aangenomen.
Opgestaan uit de sfeer van dood
Tot zover hebben we vooral gekeken naar de vraag of Jezus biologisch aan het kruis gestorven zou kunnen zijn. Maar daarmee komen we bij een fundamentelere vraag: wat bedoelt Paulus wanneer hij schrijft dat Christus uit de dood is opgewekt?
Bij Paulus heeft dood namelijk niet uitsluitend betrekking op het biologische levenseinde. Hij spreekt ook over de dood als een bestaanswerkelijkheid waarin mensen zich bevinden terwijl zij lichamelijk leven.
Zo schrijft hij in Romeinen 8 over de tegenstelling tussen vlees en Geest. Het denken van het vlees is dood, terwijl het denken van de Geest Leven en vrede is (Romeinen 8:6). Hier gaat het duidelijk om meer dan biologische dood. Het betreft de sfeer van dood, waarin het bestaan wordt gekenmerkt door verduistering, vergankelijkheid en vervreemding van het goddelijke Leven.
Tegen deze achtergrond is Romeinen 8:11 bijzonder interessant:
“En als de Geest van Hem Die Jezus uit de doden opgewekt heeft, in u woont, zal Hij Die Christus uit de doden opgewekt heeft, ook uw sterfelijke lichamen levend maken door Zijn Geest, Die in u woont.” (Romeinen 8:11, HSV)
Paulus verbindt hier de opwekking van Jezus met het levend maken van onze sterfelijke lichamen. Opmerkelijk is dat hij niet spreekt over onze reeds gestorven lichamen, maar over lichamen die sterfelijk zijn.
Dat roept een belangrijke vraag op. Zou Paulus de opstanding van Jezus hier kunnen verstaan als de doorbraak van de opstandingskracht van Christus in een lichaam dat nog aan sterfelijkheid onderworpen was?
Binnen deze hypothese zou Christus, terwijl Jezus lichamelijk stervende was, door de opstandingskracht in hem tot opstanding zijn gekomen uit de sfeer van dood. Deze opstanding zou dan de overgang markeren van een bestaan dat onderworpen is aan vergankelijkheid naar een onvergankelijk en onsterfelijk opstandingslichaam.
Het sterfelijke werd daarmee door het Leven verslonden, zoals Paulus later schrijft in 2 Korintiërs 5:4. De opstanding zou dan niet alleen de bevrijding uit de sfeer van dood betekenen, maar ook de daadwerkelijke transfiguratie van het fysieke lichaam.
Dit biedt een mogelijke verklaring voor de uitdrukking opstaan uit de dood, zonder dat daarmee noodzakelijk een voorafgaande biologische dood wordt verondersteld.
Paulus spreekt elders uitdrukkelijk over Christus die gestorven is, begraven werd en op de derde dag is opgewekt (1 Korintiërs 15:3-4). Vanuit de hier onderzochte hypothese zou het sterven van Christus ook kunnen verwijzen naar het afsterven aan de sfeer van dood en vergankelijkheid, terwijl de begrafenis betrekking heeft op Jezus die daadwerkelijk in een graf werd gelegd, omdat men hem voor dood hield.
Zijn taal over dood en opstanding krijgt daarmee een diepere betekenis. Het gaat om de doorbraak van het Christus-Leven, waarvan de opstandingskracht de macht van dood en vergankelijkheid overwint en het sterfelijke lichaam tot onvergankelijkheid kan transformeren.
De diepere betekenis van kruis en opstanding
De vraag of Jezus biologisch werkelijk stierf aan het kruis is indringend. Toch schuilt er een gevaar in wanneer alle nadruk komt te liggen op zijn lichamelijke dood en opstanding. De diepere betekenis van kruis en opstanding kan daardoor gemakkelijk uit beeld raken.
Een bovennatuurlijk wonder waarbij een biologisch gestorven lichaam opnieuw tot leven komt, zou natuurlijk indrukwekkend zijn. Maar wat verandert dat aan ons eigen bestaan? Het werkelijke wonder van Pasen gaat veel verder. Dezelfde opstandingskracht van Christus die in Jezus zijn sterfelijke en zwaar verminkte lichaam tot verheerlijking bracht, is ook in ons aanwezig. Het is deze kracht die mensenlevens daadwerkelijk verandert, ons bevrijdt uit de sfeer van dood en ons bestaan van binnenuit transformeert. Daarmee is de opstanding geen wonder uit een ver verleden waarnaar we slechts kunnen terugkijken, maar een levende werkelijkheid waaraan ieder mens deelheeft en die uiteindelijk de gehele schepping tot verheerlijking zal brengen.
Aan het kruis wordt zichtbaar hoe de verduisterde en sterfelijke bestaanswijze haar macht verliest. De oude mens wordt medegekruisigd en de opstandingskracht van Christus breekt door. Diezelfde kracht is ook in ons werkzaam en maakt de overgang mogelijk van een bestaan dat wordt beheerst door de sfeer van dood naar een leven vanuit de onvergankelijke werkelijkheid van Christus.
Ook de opstanding gaat daarom dieper dan de vraag wat er biologisch met het lichaam van Jezus gebeurde. Zij openbaart het goddelijke Leven dat sterker is dan dood en vergankelijkheid. In het leven van Jezus kwam Christus als eersteling tot opstanding. Deze opgestane Christus is de diepste identiteit van ieder mens. Daarmee werd zichtbaar dat de dood niet het laatste woord heeft.
Of Jezus nu daadwerkelijk biologisch gestorven is en vervolgens werd opgewekt, of dat zijn opstanding plaatsvond terwijl hij de lichamelijke dood nabij was, de diepere betekenis van Pasen ligt in de overwinning op de sfeer van dood. Het werkelijke wonder is vanuit deze hypothese dat de opstandingskracht van Christus het zwaar verminkte lichaam van Jezus binnen drie dagen transformeerde tot een verheerlijkt, onvergankelijk lichaam.
Wanneer Pasen voornamelijk wordt verstaan als een gestorven lichaam dat opnieuw tot leven kwam, kan juist deze werkelijkheid naar de achtergrond verdwijnen. De opstandingskracht van Christus was immers niet uitsluitend in Jezus aanwezig, maar doordringt de gehele schepping. Daarin ligt de universele hoop van Pasen: hoe diep een mens ook gevangen zit in de sfeer van dood en vergankelijkheid, hoe geschonden of verminkt het bestaan ook is, diezelfde opstandingskracht kan het sterfelijke door het Leven verslinden. De verheerlijking is geen uitzonderlijke mogelijkheid die alleen voor Jezus was weggelegd, maar de bestemming van de gehele schepping.
Zo verplaatst het zwaartepunt zich van de vraag wat er precies met het lichaam van Jezus gebeurde naar de werkelijkheid die kruis en opstanding openbaren: de opstandingskracht van Christus die de sfeer van dood en vergankelijkheid overwint en uiteindelijk de gehele schepping tot verheerlijking zal brengen.
Reflectievragen
- Wat gebeurt er met je geloof wanneer je de mogelijkheid onderzoekt dat Jezus de kruisiging lichamelijk heeft overleefd, zonder die hypothese bij voorbaat te aanvaarden of af te wijzen?
- Hoe verandert jouw begrip van de opstanding wanneer je Paulus’ woorden over dood en Leven ook vanuit de sfeer van dood en het Christus-Leven leest?
- Wat betekent het voor jouw eigen leven dat de opstanding, ongeacht wat er biologisch met Jezus gebeurde, de doorbraak van het onvergankelijke Christus-Leven openbaart?
Resoneert dit artikel bij je, of roept het vragen op?
Je bent van harte welkom om contact met ons op te nemen — we denken graag met je mee.
Samen bouwen aan bewustwording
Wil je helpen om deze boodschap verder te verspreiden? Met een vrijwillige bijdrage ondersteun je ons werk en maak je nieuwe artikelen mogelijk. Elke bijdrage, groot of klein, helpt ons enorm en wordt van harte gewaardeerd.
Wil je op de hoogte blijven van nieuwe artikelen?
Schrijf je dan hieronder in voor onze nieuwsbrief.