De afgelopen jaren hebben verschillende sprekers, onder meer vanuit het buitenland, onderwijs gegeven over de verbonden in de Bijbel. Juist in een land als Nederland, met zijn calvinistische achtergrond, is dat van groot belang. Het verstaan van het evangelie van het Koninkrijk staat of valt immers met het begrijpen van het oude en het nieuwe verbond. Zodra deze twee met elkaar vermengd raken, ontstaat er een bedekking waardoor de volle werkelijkheid van het evangelie aan het zicht wordt onttrokken.
Toch ligt de diepste wortel van het probleem nog dieper dan ons verstaan van de verbonden alleen. Uiteindelijk raken we daarmee aan een fundamentele laag van het religieuze denken binnen de westerse christelijke theologie: de visie op het kruis die bekendstaat als ‘verzoening-door-voldoening’, ook wel de satisfactieleer genoemd. Juist in Nederland is deze manier van denken diep verankerd. Daarom is het van wezenlijk belang om het onderwijs over de verbonden te vertalen naar de Nederlandse context. Dat is precies wat we in dit artikel willen doen.
Van juridische taal naar openbaring van ‘Christus in ons’
In het Nieuwe Testament komen we allerlei begrippen tegen die in de loop van de tijd zijn geplaatst binnen een juridisch en wettisch referentiekader. Denk aan woorden als zonde, oordeel, gerechtigheid, losprijs en bevrijding. Het Griekse woord aphesis, dat letterlijk bevrijding of vrijlating betekent, wordt vrijwel altijd vertaald met ‘vergeving’, alsof onze redding in essentie draait om het vergeven van overtredingen.
Hetzelfde geldt voor het begrip verzoening. Vaak denken we daarbij aan een verbroken relatie tussen God en mens als gevolg van de ongehoorzaamheid van de mens. De mens zou straf verdienen, Jezus zou die straf in onze plaats hebben gedragen en zo zou God alsnog kunnen vergeven. Binnen deze visie wordt de kruisiging van Jezus de noodzakelijke voorwaarde om de relatie tussen God en mens te herstellen.
Maar deze visie rust op een veronderstelde scheiding tussen God en mens — een scheiding die we nergens in de Bijbel werkelijk terugvinden.
Paulus schrijft immers dat niets ons kan scheiden van de Liefde van Christus:
“Want ik ben ervan overtuigd dat noch dood, noch leven, noch engelen, noch overheden, noch krachten, noch tegenwoordige, noch toekomstige dingen, noch hoogte, noch diepte, noch enig ander schepsel ons zal kunnen scheiden van de liefde van God in Christus Jezus, onze Heere.” (Romeinen 8:35–39)
Verzoening gaat daarom niet over het herstellen van een verbroken relatie, maar over het verdwijnen van de verduistering waardoor wij denken afgescheiden te zijn. Niet God heeft zich teruggetrokken, maar ons bewustzijn verkeert in duisternis.
Dat is ook wat Jesaja 59:2 letterlijk uitdrukt:
“maar uw ongerechtigheden zijn het, waardoor u zich terugtrekt van God, en uw zonden maken dat zijn tegenwoordigheid (zijn aanwezigheid!) voor u verborgen is en u Hem niet kunt horen.“
Er is nooit sprake geweest van scheiding tussen God en mens. Zonder ‘Christus in ons’ is er geen leven, want Christus is onze Levensbron. Het evangelie van het Koninkrijk gaat daarom niet over een juridische ruil waardoor Gods Geest opnieuw toegang tot ons zou krijgen. Het gaat om de openbaring van ‘Christus in ons’: het Licht dat de verduistering van binnenuit verdrijft en zichtbaar maakt wat altijd al aanwezig was.
Het oude verbond: gericht op de buitenkant
De visie van ‘verzoening-door-voldoening’, die voor de meeste westerse christenen de kern van het evangelie vormt, ontstaat wanneer het oude verbond met het nieuwe wordt vermengd. Om dit duidelijk te maken gaan we naar de afbeelding die bovenaan dit artikel is geplaatst. Aan de linkerkant is de ‘werking’ van het oude verbond weergegeven.
Het oude verbond was gebaseerd op de wet van Mozes. Waar wet is, moet gehandhaafd worden; waar regels bestaan, worden overtredingen bestraft. Paulus zegt daarom:
“De wet immers bewerkt toorn; waar echter geen wet is, is ook geen overtreding.” (Romeinen 4:15)
En ook:
“want reeds voor de wet (van Mozes) was er zonde in de wereld. Maar zonde wordt niet toegerekend, als er geen wet is. Toch heeft de dood als koning geheerst van Adam tot Mozes, …” (Romeinen 5:13–14a)
Onder het oude verbond boden offers uitkomst wanneer mensen de wet overtreden hadden. Slechts een beperkte groep mensen — besneden Joden tussen de Sinaï en de verwoesting van de tempel in 70 na Christus — leefde daadwerkelijk onder dit oude verbond. Buiten die context heeft de mensheid nooit onder de wet van Mozes geleefd.
Voor wie onder het oude verbond leefde, bleef ‘Christus in ons’ verborgen. Het Christus-Leven was aanwezig, maar bleef als het ware onder de korenmaat. Het oude verbond richtte zich op de buitenkant, op het vlees, en bracht geen bewustwording van het Licht dat reeds aanwezig was. Daardoor bleef de mens in duisternis wandelen.
Daarom kon het oude verbond de mens niet bevrijden van de macht van zonde en dood:
“Want de wet, die slechts een schaduw heeft van de toekomstige goederen, niet het wezen van de dingen zelf…” (Hebreeën 10:1)
Daarom was een beter verbond nodig.
Het nieuwe verbond: openbaring van ‘Christus in ons’
Wanneer de Bijbel spreekt over het nieuwe verbond, gaat het niet om iets dat daarvoor niet bestond. Het nieuwe verwijst vaak naar een werkelijkheid die altijd aanwezig was, maar nu zichtbaar wordt.
Denk aan de nieuwe mens, de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Niet nieuw in oorsprong, maar nieuw in openbaring.
Zo is ook het nieuwe verbond geen tijdelijke noodoplossing na de zondeval. Het is de eeuwige werkelijkheid van Gods bedoeling. Al vóór de grondlegging van de wereld waren wij in Christus gekend:
“zoals Hij ons vóór de grondlegging der wereld in Hem uitverkoren heeft…” (Efeziërs 1:4)
Wat eeuwenlang verborgen bleef, is in Christus zichtbaar geworden:
“namelijk het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is geweest, maar nu geopenbaard is aan Zijn heiligen (…) Christus in u, de hoop op heerlijkheid.” (Kolossenzen 1:26–27)
De middelste kolom in de afbeelding geeft de ‘werking’ van het nieuwe verbond aan. Het nieuwe verbond is gebaseerd op de openbaring van ‘Christus in ons’. Jezus van Nazareth kwam niet om een juridische schuldregeling op te zetten, maar om onze ogen te openen voor deze werkelijkheid.
Het nieuwe verbond reinigt ons bewustzijn van dode werken: van religieuze pogingen om iets van God te verkrijgen, te verdienen of veilig te stellen. Het openbaart dat Gods Leven reeds aanwezig is en dat bevrijding niet afhankelijk is van voorwaarden.
Het nieuwe verbond belooft ons zonder voorwaarden volledige verlossing van de vloek van zonde en dood, hetgeen leidt tot eeuwig leven.
Omdat het nieuwe verbond niet gebaseerd is op de wet van Mozes, is er ook geen juridisch systeem van overtredingen en straffen.
Daarom zegt Hebreeën:
“Waar dan voor deze dingen (misstappen) vrijlating (de juiste vertaling!) bestaat, is er geen zondoffer meer nodig.” (Hebreeën 10:18)
God rekent niet vanuit onze misstappen, maar vanuit onze ware identiteit. ‘Christus in ons’ is niet het eindpunt van geloof, maar het beginpunt van bewustwording. De mens is geschapen naar Gods beeld en gelijkenis en wordt door God nooit anders gezien dan vanuit die werkelijkheid.
Onze verduistering verandert niets aan Gods zicht op de mens.
Jonge wijn in nieuwe zakken
Hier raken we de kern van het probleem.
Wanneer wij geloven dat de kruisiging draait om ‘verzoening-door-voldoening’, mengen we het nieuwe verbond met de werking van het oude. We spreken over genade, maar blijven denken vanuit wet. We verkondigen het Koninkrijk van God, maar bouwen ons denken nog op juridische fundamenten.
Dan wordt jonge wijn in oude zakken gegoten.
We verwachten gerechtigheid van de wet en plaatsen ons daarmee opnieuw binnen de logica van wet en overtreding.
Paulus spreekt daar uiterst scherp over:
“Gij maakt Christus inactief (Grieks: katargeo), als gij door de wet gerechtigheid verwacht; buiten de genade staat gij.” (Galaten 5:4)
Wanneer gerechtigheid afhankelijk wordt gemaakt van een offer dat aan wet voldoet, raken we juist verwijderd van de werkelijkheid van het nieuwe verbond: dat wij nooit van God gescheiden zijn geweest.
Wij zijn niet aangenomen kinderen die eerst geaccepteerd moesten worden. Wij zijn zonen en dochters van God. Christus is onze ware identiteit — niet als toekomstig ideaal, maar als diepste werkelijkheid.
Het nieuwe verbond was er al vóór de grondlegging van de wereld. Het is een verbond tussen God en Christus — en Christus raakt de ware identiteit van ieder mens.
Zolang ‘Christus in ons’ verborgen blijft voor ons bewustzijn, wandelen wij niet in deze werkelijkheid. Dan leven wij nog vanuit verduistering, zoals onder het oude verbond, en blijft Christus als het ware inactief in ons leven.
Wanneer Christus inactief blijft
Zolang wij onze gerechtigheid buiten onszelf zoeken — in een juridische constructie of een offer waarop wij rationeel instemmen — blijft gerechtigheid iets dat van buitenaf wordt toegekend.
Precies zoals onder het oude verbond.
Geloof wordt dan vooral verstandelijke instemming: geloven dat Jezus iets voor ons gedaan heeft, waarna God ons accepteert. Maar impliciet zeggen we daarmee ook iets over onszelf: dat wij ten diepste niet waard zouden zijn om kinderen van God te zijn.
Dat is niet de taal van het nieuwe verbond.
Wij zijn niet van nature zondaren die rechtvaardig gemaakt moeten worden. Christus is onze ware identiteit. Daarom zijn wij van oorsprong rechtschapen zonen en dochters van God — niet juridisch vrijgesproken, maar wezenlijk gedragen door Gods Leven.
De grote beweging van het evangelie is daarom bewustwording: van duisternis naar Licht, van verblinding naar openbaring, van vervreemding naar het zien van wat altijd waar is geweest.
Alleen wanneer wij de jonge wijn van het Koninkrijk in nieuwe zakken schenken, zal het Koninkrijk zichtbaar worden — hier en nu.
Dan worden zonen van God openbaar. Dat is waar de schepping met reikhalzend verlangen op wacht.
Misschien is het daarom tijd om de visie van ‘verzoening-door-voldoening’ los te laten en opnieuw te ontdekken wat Jezus zichtbaar maakte: dat ‘Christus in ons’ woont, dat wij gezalfd zijn met dezelfde Geest en dat het Koninkrijk van God reeds onder ons aanwezig is.
Zoals Jezus zei:
“Bekeert u, want het Koninkrijk van God is onder u!”
Reflectievragen
- Waar merk jij dat jouw geloof nog vooral gevormd wordt door schuld, prestatie of religieuze zekerheid?
- Wat verandert er wanneer je jezelf niet ziet als afgescheiden van God, maar als iemand in wie Christus reeds aanwezig is?
- Op welke manieren houdt een juridisch Godsbeeld jou nog gevangen in duisternis of onzekerheid?
- Wat zou het betekenen om het Koninkrijk van God hier en nu werkelijk serieus te nemen?
- Welke “oude zakken” mogen in jouw denken plaatsmaken voor nieuwe?
Resoneert dit artikel bij je, of roept het vragen op?
Je bent van harte welkom om contact op te nemen — we denken graag met je mee.
Wil je ons werk ondersteunen zodat we dit soort artikelen kunnen blijven delen? Een vrijwillige bijdrage is altijd welkom:
NL94 ASNB 0932 1927 50 t.n.v. P. Overduin
Wil je op de hoogte blijven van nieuwe artikelen?
Schrijf je dan hieronder in voor onze blog / infomail.
Één reactie op “‘Verzoening-door-voldoening’: de ultieme mix van het oude – met het nieuwe verbond”
Dankjewel Peter voor deze studie!